De braguinha: het kleine gitaartje uit Madeira dat de ukelele werd

In februari 2011 stelde deze blog de braguinha voor, het kleine gitaartje dat je op elk Madeirees volksfeest hoort. Wat we toen niet helemaal vertelden, is hoe ver het gereisd heeft. Wie waar ook ter wereld ukelele speelt, houdt een nazaat van een instrument uit Madeira in handen.

De braguinha

De braguinha is een klein, handgemaakt snaarinstrument van zo’n 50 cm met vier snaren. In delen van het eiland heet het ook machete, machetinho of machete de braga, naar de streek Braga in Noord-Portugal, waar zijn voorouders vandaan kwamen. In de Madeirese volksmuziek houdt het ritme en harmonie vast. Het wordt vaak samen gespeeld met:

de rajão, een iets grotere gitaar met vijf snaren;
de viola de arame, een gitaar met stalen snaren;
de brinquinho, een stok met kleine dansende poppetjes, castagnetten en belletjes die je op de maat schudt.

Van Funchal naar Honolulu

Eind 19e eeuw verlieten duizenden Madeirezen het eiland om op de suikerrietplantages van Hawaï te werken. Op 23 augustus 1879 bereikte het Britse schip Ravenscrag na zo’n vier maanden op zee Honolulu, met enkele honderden Madeirezen aan boord. Onder hen waren drie meubelmakers, Manuel Nunes, Augusto Dias en José do Espírito Santo, en de muzikant João Fernandes. Volgens het verhaal dat in Hawaï wordt verteld, was Fernandes zo blij met de aankomst dat hij een braguinha leende en op de kade speelde.

Toen hun plantagecontracten afliepen, openden de drie meubelmakers werkplaatsen in Honolulu en begonnen ze instrumenten te bouwen. In 1889 stonden ze alle drie geregistreerd als gitaarbouwer. Koning Kalākaua en later koningin Liliʻuokalani waren dol op het nieuwe geluid, en de koninklijke gunst maakte het populair.

Hoe het de ukelele werd

Volgens de Regionale Directie voor Cultuur van Madeira combineerde de ukelele het kleine klankkastje van de braguinha met de stemming van de eerste vier snaren van de rajão. Daarom is de gangbare ukelelestemming ‘re-entrant’: de vierde snaar klinkt hoger dan de derde, precies zoals bij de rajão.

In Hawaï stapten de bouwers al snel over op inheems koahout, en het instrument kreeg zijn Hawaïaanse naam, meestal vertaald als ‘springende vlo’. Manuel Nunes noemde zichzelf later ‘de uitvinder van de ukelele’, maar de eer gaat naar alle drie de ambachtslieden en naar het eiland waar ze vandaan kwamen.

De braguinha vandaag horen op Madeira

Volksfeesten en arraiais. Bijna elk dorpsfeest heeft een folkloregroep met braguinha, rajão en brinquinho. Zie wat is een arraial en de kalender van regionale feesten.
Het folklorefestival van Santana. Elk jaar in juli brengt het regionale folklorefestival in Santana, bekend als ‘24 Horas a Bailar’, groepen van het hele eiland samen voor een dag en een nacht vol muziek en dans. Zie Santana.
Funchal. Folkloregroepen treden op tijdens de grote feesten in de stad, van het Bloemenfeest in de lente tot de kersttijd. Zie onze agenda.

In 2019 hield de muziekvereniging Xarabanda in Funchal een festival voor de 140e verjaardag van de overtocht, met ukelelebouwers uit Hawaï.

Op het eiland worden nog steeds handgemaakte braguinha’s gebouwd, en ze zijn een mooi souvenir. Vraag naar een instrument dat op Madeira is gemaakt en controleer de herkomst; goedkope imitaties zijn gangbaar. Meer over het verleden van het eiland lees je in de geschiedenis van Madeira.