Braguinha: mała maderska gitara, z której narodziło się ukulele
Jak mała czterostrunowa gitara z Madery popłynęła w 1879 roku na Hawaje i stała się ukulele: braguinha, rajão, trzej maderscy stolarze w Honolulu i gdzie posłuchać braguinhy na wyspie dziś.
Ten artykuł ukazał się po raz pierwszy na Madeira Blog 16 lutego 2011. Napisaliśmy go od nowa z aktualnymi informacjami.
W lutym 2011 roku ten blog przedstawił braguinhę, małą gitarę, którą słychać na każdym maderskim festynie. Nie opowiedzieliśmy wtedy do końca, jak daleko zawędrowała. Kto gdziekolwiek na świecie gra na ukulele, trzyma w rękach potomka instrumentu z Madery.
Braguinha
Braguinha to mały, ręcznie robiony instrument strunowy, długi na około 50 cm, z czterema strunami. W niektórych częściach wyspy nazywa się ją też machete, machetinho albo machete de braga, od regionu Braga w północnej Portugalii, skąd pochodzą jej przodkowie. W maderskiej muzyce ludowej trzyma rytm i harmonię. Często gra się na niej razem z:
- rajão, nieco większą gitarą o pięciu strunach;
- violą de arame, gitarą ze stalowymi strunami;
- brinquinho, drążkiem z małymi tańczącymi lalkami, kastanietami i dzwoneczkami, którym potrząsa się do rytmu.
Z Funchal do Honolulu
Pod koniec XIX wieku tysiące Maderczyków opuściły wyspę, by pracować na plantacjach trzciny cukrowej na Hawajach. 23 sierpnia 1879 roku brytyjski statek Ravenscrag dotarł do Honolulu po około czterech miesiącach na morzu, z kilkuset mieszkańcami Madery na pokładzie. Byli wśród nich trzej stolarze, Manuel Nunes, Augusto Dias i José do Espírito Santo, oraz muzyk João Fernandes. Według opowieści krążącej na Hawajach Fernandes tak cieszył się z przybycia, że pożyczył braguinhę i zagrał na nabrzeżu.
Gdy skończyły się ich kontrakty na plantacjach, trzej stolarze otworzyli warsztaty w Honolulu i zaczęli budować instrumenty. W 1889 roku wszyscy trzej figurowali w rejestrach jako lutnicy. Król Kalākaua, a później królowa Liliʻuokalani pokochali nowe brzmienie, a królewski patronat uczynił je modnym.
Jak powstało ukulele
Według Regionalnej Dyrekcji Kultury Madery ukulele połączyło małe pudło braguinhy ze strojem pierwszych czterech strun rajão. Dlatego standardowy strój ukulele jest „reentrant”: czwarta struna jest wyższa od trzeciej, dokładnie jak w rajão.
Na Hawajach lutnicy szybko przeszli na miejscowe drewno koa, a instrument dostał hawajską nazwę, zwykle tłumaczoną jako „skacząca pchła”. Manuel Nunes nazywał się później „wynalazcą ukulele”, ale ten zaszczyt należy się wszystkim trzem rzemieślnikom i wyspie, z której przypłynęli.
Gdzie posłuchać braguinhy na Maderze dziś
- Festyny i arraiais. Prawie każde wiejskie święto ma zespół folklorystyczny z braguinhą, rajão i brinquinho. Zobacz czym jest arraial i kalendarz świąt regionalnych.
- Festiwal folkloru w Santanie. Co roku w lipcu Regionalny Festiwal Folkloru w Santanie, zwany „24 Horas a Bailar”, gromadzi zespoły z całej wyspy na dzień i noc muzyki i tańca. Zobacz Santana.
- Funchal. Zespoły folklorystyczne występują podczas wielkich świąt w mieście, od Święta Kwiatów wiosną po okres Bożego Narodzenia. Zobacz nasz kalendarz wydarzeń.
W 2019 roku stowarzyszenie muzyczne Xarabanda w Funchal zorganizowało festiwal na 140. rocznicę rejsu, z lutnikami ukulele z Hawajów.
Ręcznie robione braguinhy wciąż powstają na wyspie i są dobrą pamiątką. Pytaj o instrument zrobiony na Maderze i sprawdź pochodzenie; tanie importowane podróbki są powszechne. Więcej o przeszłości wyspy znajdziesz w tekście historia Madery.
Źródła: Direção Regional da Cultura, “Braguinha” and “Rajão” in Hawaii, Ukulele Hall of Fame Museum, Manuel Nunes, Ukulele Magazine, when the ukulele as we know it arrived in Hawaii, Visit Funchal, braguinha